به طور عام ، براي كاهش اختلالات يادگيري موارد زير بايستي مد ّ نظر قرار بگيرد :
الف) انگيزه و علاقه ي طرفين : اوّلين و مهم ترين عامل ، كه مي تواند مورد بررسي قرار بگيرد ، داشتن انگيزه و علاقه ي هر دو طرف ( معلّم و فراگير ) براي رفع مشكل اختلالات يادگيري باشد . هر قدر اين ميل بيشتر باشد ، برطرف كردن آن ، براي هر دو سهل و ميسر مي گردد .
ب) ايجاد يك رابطه ي خوبِ خوبِ خوب : قديمي ها مي گفتند كه ؛ درس معلّم ار بود ، زمزمه ي محبّتي جمعه به مكتب آورد ، طفل گريز پاي را از طرفي ، روحيه ي مثبت نگري معلّم و اخلاق و رفتارش ، قطعا ًدر كاهش اضطراب و افزايش ميزان يادگيري فراگيران ، بسيار مؤثر مي باشد .
ج) گوش دادن فعّال به مشكل او : معلّم پس از بررسي مشكل دانش آموز ، با گوش دادن فعّال ، نسبت به رفع آن ، اقدامات بعدي را به عمل آورد .
د) تهيه ي پرسش نامه ي والدين و مدرسه : شامل موارد زير مي باشد : *
1- تهيه ي پرسش نامه ي والدين 2- ترسيم ژنوگرام خانواده
ه ) تعيين هوشبهر : در حال حاضر ، معتبر ترين آزمون هاي هوش ، مربوط به وكسلر 4 مي باشد كه به وسيله ي دانشگاه شيراز تهيه شده است .
البته به جهت مخدوش گشتن آن ، در برخي اوقات ، مي توانيم از آزمون آدمك گوديناف استفاده نماييم .
و) مصاحبه با دانش آموز : در اوّلين جلسه پس از تكميل پرسش نامه توسّط والدين ، سعي مي كنيم تا با برقراري يك رابطه ي صميمانه ،
با دانش آموز / دانش آموزان و بيان توانمندي هاي آن ها ، با ارائه ي سخن صادقانه و بي تكلّف و پرهيز از هر نوع مبالغه ، آنان را ، در برطرف كردن مشكلشان بهتر ياري نماييم .
در قسمت بعدي ، به ارائه ي راه كارهاي اختصاصي مربوط به هر يك از مشكلات و مسائل مربوط به اختلالات يادگيري مي پردازيم .


( 3 )

* به جهت اطاله ي كلام ، رجوع شود به كتاب « درمان اختلالات خواندن » نوشته ي دكتر مصطفي تبريزي – انتشارات فراروان 1386


راه كار هاي اختصاصي رفع و كاهش اختلالات يادگيري
راه كارهاي برطرف كردن اختلال در خواندن *
مطالعات بسیاری در درمان مشکلات خواندن دانش آموزان انجام شده است ، نتایج این مطالعات نشان داده اند ، روش هایی که برای شناسایی حروف و آگاهی از واج آموزش روشنی فراهم کرده اند ، در کمک به کودکان با مشکل خواندن مؤثر بوده اند به شرح زير مي باشند :
1- آموزش روشن برای آگاهی از واج و صداشناسی : مطالعات بسیاری در درمان مشکلات خواندن دانش آموزان انجام شده است ، نتایج این مطالعات نشان داده اند ، روش هایی که برای شناسایی حروف و آگاهی از واج آموزش روشنی فراهم کرده اند در کمک به کودکان با مشکل خواندن مؤثر بود اند .
2- آموزش کل زبان : رویکرد مربوط به آموزش کل زبان ، بر این اساس طراحی شده است که علاقه کودک به خواندن را افزایش دهد. در این روش به کودک اجازه داده می شود تا مطالب خواندنی مورد علاقه ي خود را انتخاب کند ، و از نشانه های بافت و تصویرها بهره ببرند تا معنای داستا ن هایی را که می خوانند ، تعبیر کنند .
3- آموزش کل واژه : در آموزش کل واژه ، معلمان ، کودکان را تشویق می کنند تا به جای آن که واژه ها را به واج ها تقسیم کنند ، آن ها را به صورت کل ، پردازش کنند .
در آغاز کودکان می آموزند تعداد محدودی واژه ي رایج را به محض دیدن ، شناسایی کنند. بعد وقتی معلوم شد كه واژه های جدید را در طول خواندن معرفی می کند ، واژه خوانی دانش آموزان گسترش می یابد.
اختلال نوشتن
نوشتن، یک فرایندعصبی پیچیده است که به هماهنگی مکانیسم های چندگانه مغز مرتبط است و نیازمند تحریک و ادغام زنجیره ي منابع اطلاعاتی چندگانه ، توجه ، حافظه ، مهارت های حرکتی ، زبان و شناخت است .
اختلال نوشتن یک ناتوانی یادگیری ویژه است که اکتساب زبان نوشتاری و استفاده از آن برای بیان افکار و اندیشه ها را تحت تأثیر قرار می دهد. اختلال نوشتن، شرایطی است که نوشتن حروف با دست ، آسیب می بیند ؛ به طوری که در نوشتن با دست و گاهی اوقات هجی کردن ، ناتوانی ایجاد می کند .
کودکان با اختلال نوشتن در زمینه های زیر مشکل دارند:
خوش خطی و انسجام در نوشتن ، صحت و دقت حروف و کلمات نوشتاری ، هم خوانی و هماهنگی در هجی کردن ، نظم و سازماندهی مناسب در نوشتن ، ويژگی های دانش آموزان با اختلال نوشتن ، نوشتن ناخوانا و ناشیانه ، وجود جزئیات متناقض در نوشته ها ) ترکیبی از سرهم نویسی ، بالا و پایین نوشتن با اندازه های نامنظم شکل ها، حروف و کلمات یا حروف متناقص ، کلمات جا انداخته ، ناهماهنگی در فاصله بین کلمات و حروف ، وضعیت غیرطبیعی مچ دست ، بدن یا کاغذ هنگام نوشتن، مشکل در تجسم کردن شکل حروف ، رونویسی یا نوشتن کُند و پرزحمت ، ضعف درکشیدن طرح های فضایی روی کاغذ ، گرفتگی عضله یا گیرغیرطبیعی )شکایت از حالت دست (، مشکلات بیش از حد در فکر کردن و نوشتن به طور هم زمان )


( 4 )

* مطالب اين بخش برگرفته از مقاله اي تحت عنوان نکته هاي کاربردي براي آموزش دانش آموزان با اختلال يادگیري ) خواندن، نوشتن و ديکته )
نويسندگان : سیده سمیه جلیل آبکنار/ کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنايی
محمد عاشوری/ دانشجوی دکتری روانشناسی و آموزش کودکان استثنايی دانشگاه تهران منبع : سايت كتاب خانه ي تخصصي نور 1390


انواع اختلال نوشتن و راه کارهای درمانی
مشکلات نوشتن در کودکان با اختلال یادگیری بر سه نوع است :
مشکلات دست نویسی : که شامل نوشتن کُند و ناخوانا می شود ،
مشکلات هجی کردن و دیکته : که شامل انطباق حروف و صداهایی که باید بنویسد می شود .
مشکلات انشانویسی : که شامل خطاهای دستوري و نقص در شیوه هاي نگارشی می شود . براساس نظریه دوئل سه نوع اصلی اختلال نوشتن وجود دارد . هر نوع آن برنامه هایی برای مداخله دارند ، درمان هر نوع اختلال نوشتن فقط مختص همان نوع است و یک مداخله یا درمان خاص برای انواع اختلال نوشتن به کار نمی رود .
1- اختلال نوشتن فضایی : افرادی که از این اختلال رنج می برند چه در نوشتن فی البداهه و چه در کپی از متن ، خوب عمل نمی کنند. هجی کردن آن ها نرمال است ، سرعت حرکات انگشتی آن ها طبیعی است ، اما در نقاشی کشیدن مشکلات زیادی دارند.
درمان : استفاد از برنامه درمانی چند حسی دست خط ، استفاده از برنامه های سريع نویسی ، استفاده از تکنیک های برنامه های خوانانویسی . برای دقت در اندازه ي حروف و فاصله آن ها .
2- اختلال نوشتن حرکتی: افرادی که از این اختلال رنج می برند چه در نوشتن فی البداهه و چه در رونویسی از متن ، خوب عمل نمی کنند ولی در هجی کردن مشکل خاصی ندارند . معمولا ً نقاشی کشیدن برای آن ها مشکل آفرین و سرعت حرکات انیشايی آن ها غیرطبیعی است .
درمان: کارکردن در مهارت های حرکتی ظریف، ارزیابی چگونگی مداد گرفتن، استفاد از برنامه چند حسی دست خط ، شرکت در کلاس هایی که مداد گرفتن را آموزش می دهند ، استفاده از ورزش ها و بازی هایی که به تقویت مهارت های حرکتی ظریف كمک می کند .گاهی اوقات مشکلات توجه یا مشکلات دیداری به اختلال نوشتن حرکتی کمک می کند. در اختلال نوشتن حرکتی ارزیابی ، اصلاح نوشته های روی تخته ، یادداشت های معلم و دیکته نویسی مفید هستند .
3- اختلال نوشتن - اختلال خواندن: افرادی که از این نوع اختلال رنج می برند در نوشته های فی البداهه به طورناخوانا می نویسند ، اگر متنی که می نویسند پیچیده باشد ، دچار مشکل می شوند همچنین در هجی کردن مشکل دارند اما در نقاشی کشیدن مشکل خاصی ندارند و سرعت حرک انگشتان آن ها ) زیابی سرعت حرکات ظریف ( طبیعی است .
درمان: استفاده از برنامه درمانی چند حسی برای بهبود دست خط ، فن آوری کمکی برای هجی کردن و نوشتن ، آموزش دستور زبان ، انشاء ، قوانین نقطه گذاری و فن آوری های جبرانی برای ضعف در هجی ، آموزش با کامپیوتر، استفاد از برنامه های ویژه دانش آموزان با اختلال خواندن در مدارس عمومی ، ارزیابی بینایی ، گفتاردرمانی )اگر تأخیردر زبان دریافتی یا بیانی دارد ( ، ارزیابی در مدارس جهت برخورداری از خدمات ، ارزیابی در مراکز تشخیص

اختلال در ديکته
یکی از بحث های جالبی که در زمینه اختلا ل های یادگیری مطرح است و مورد توجه بسیاری از متخصصان و روان شناسان قرار گرفته ، اختلال دیکته است اصطلاح اختلال دیکته برای کودکانی به کار برده می شود که با وجود هوش طبیعی، بسیار بد می نویسند . دیکته نویسی توانایی ایجاد تطابق بین اصوات و حروفی است که باید نوشته شود. تطابق و هم خوانی بین واج ها و نویسه ها مهارتی است که در کودکان با اختلال یادگیری به خوبی رشد نمی یابد ، اختلال در دیکته ، یک اختلال عمده در نوشتن محسوب می شود . مشکلات یادگیری خواندن و پیچیدگی زبان بر نوشتن دیکته اثر مستقیمی دارد .


( 5 )

انواع اختلالات ديکته نويسی و راه کارهای درمانی
نارسانويسی ؛ اصطلاح "نارسا نویسی"در مورد کودکانی به کار می رود که به رغم برخورداری از هوش طبیعی بسیار بد می نویسند . معمولاً این کودکان از نظر حواس بینایی ،شنوایی و... سالم هستند ، از امکانات خانوادگی وآموزشی و به طور کلی محیط مناسبی بر خوردارند و دارای نابهنجاری شدید رفتاری نیستند . با وجود همه این ها پیشرفت آموزشی و درسی آن ها به طور قابل ملاحظه ای کمتر از بهره ی هوشی ، سن و امکانات آموزشی است که از آن برخوردارند . این دسته از دانش اموزان در یک یا چند ماده ی درسی که به طور مستقیم یا غیر مستقیم به نوشتن و املا مربوط است ، به وضوح مشکل دارند . به طور معمول ، به دانش آموزانی بر چسب نارسا نویسی زده می شود که دو سال اول دبستان را پشت سر گذاشته باشند و به نوشتن غلط های فاحش و زیاد ادامه دهند . این دانش آموزان طبقه ای داراي " اختلالات ویژه یادگیری" را تشکیل می دهند . باید به خاطر داشت که در بسیاری از موارد مشکلات نوشتن (رونویسی) و املا ( دیکته ) دانش آموزان ممکن است به علت تدریس ناکافی و نادرست معلمان تازه کار که خود از آموزش کافی بهره مند نیستند ، باشد یا به دلایلی مانند غیبت های طولانی و مکرر دانش آموز با معلم از مدرسه ، تغییر مدرسه ، کلاس های پرجمعیت ، روابط نامطلوب دانش آموز و معلم و برنامه درسی نامناسب و مانند آن ها باشد که در این صورت مشکل دانش آموز با تعریف مذکور تطابق ندارد و احتمالا با رسیدگی به وضع موجود و اصلاح آن برطرف می شود .
تشخیص نارسانویسی مستلزم توجه به این مراحل است :
1) اندازه گیری سطح هوش کودک . 2) آزمایش عصبی ونیز آزمایش حواس پنج گانه .
3) بررسی امکانات و محدودیت های آموزشی ( کلاس و مدرسه ) ؛ برای مثال ، شیوه ی تدریس معلم ، نمره های درسی ، غیبت دانش آموز جمعیت کلاس و ...
4) بررسی لازم به منظور آگاهی از وجود یا نبود نابهنجاری های عاطفی و رفتاری در خانواده و مدرسه .
5) بررسی لازم در زمینه ی مواردی که در مبحث علل به آن ها اشاره کردیم ؛
مواردی از قبیل مهارت خواندن ، ادراک فضایی ، هماهنگی چشم و دست ، برتری جانبی ، حافظه بینایی و شنوایی . برای تشخیص نارسانویسی ، دانش آموز باید در کلاس اول حداقل یک سوم سال تحصیلی را پشت سر گذاشته و آموزش دیده باشد . نارسا نویسی در سال های اول و دوم تحصیلی شایع تر است .
خطاهای متداول در نوشتن با دست
1 – کج نویسی بیش از حد
علل: الف) بسیار نزدیک بودن بازو به بدن ب) بسیار سفت گرفتن شست پ) دور بودن خیلی زیاد نوک قلم ازانگشتان
ت) صحیح نبودن جهت کاغذ ث) درست نبودن جهت حرکت قلم
2 –راست نویسی بیش از حد
علل: الف) بسیار دور بودن بازو از بدن ب) بسیار نزدیک بودن انگشتان به سر قلم پ) هدایت قلم به تنهایی توسط انگشت سبابه ت) ناصحیح بودن جهت کاغذ
3 – پرفشار نوشتن
علل: الف) فشاردادن بیش از حد انگشت سبابه ب) استفاده از قلم نامناسب پ) نازک بودن بیش از حد قلم
4 – کم رنگ نویسی بیش از حد
علل: الف) بیش از حد اریب یا راست نگه داشتن قلم ب) چرخش نوک قلم به یک سمت پ) قطر بیش از حد قلم
5 – زاویه دار نویسی بیش از حد
علل: الف) سفت بودن بیش از حد شست ب) بیش از حد شل نگه داشتن قلم پ) حرکت بیش از حد کند قلم
6 – نامرتب نویسی بیش از حد
علل : الف) نبودن آزادی حرکت ب) حرکت بیش از حد کند دست پ) محکم گرفتن قلم ت) نادرست یا ناراحت بودن وضعیت
7 – فاصله گذاری بیش از حد
علل: الف) پیشرفت بیش از حد سریع قلم به سمت چپ ب) حرکت بیش از حد و سریع جانبی

( 6 )

برای ترمیم ودرمان نارسانویسی باید اقدامات زیر را انجام داد :
1 – روان نویسی در اختیار کودک قرار دهید تا خطوطی به دلخواه روی آن رسم نماید .
2- باگچی نرم و مناسب روی تخته سیاه خط بکشد یا نقاشی کند .
3- روی یک وایت برد قابل حمل به دلخواه نقاشی کند یا خطوط رسم نماید .
4 – ارتفاع میز تحریر باید با صندلی و با قد کودک تناسب داشته باشد به گونه ای که بتواند هر دو ساعد خود را به راحتی روی میزقرار دهد .
5 – کاغذ یا دفتری که در آن می نویسد با لبه ی پایین میز تحریر ، زاویه ای در حدود 15 درجه داشته باشد .
6 – نحوه ی مداد دست گرفتن دانش آموز باید صحیح باشد . يعني مداد باید بین انگشت شصت و انگشت اشاره قرار گرفته و از بالای قسمت تراشیده شده گرفته شود .
7 – اگر انگشتان و عضلات کوچک و بزرگ دست ، ضعیف یا کوچک هستند ، از مدادهای باریک تر استفاده شود و مداد خیلی کوتاه نباشد .
برای تقویت عضلات استفاده از خمیر بازی تا با آن بازی و شکل سازی نماید ،کار با قیچی ، باز و بسته کردن پیچ و مهره و قفل و کلید و یا مچاله کردن کاغذ باطله پیشنهاد می شود .
8 – یک سری خط های موازی با فاصله های موازی با فاصله های کم و زیاد رسم کنید و از دانش آموزان بخواهید تا وسط هر دو خط موازی ، یک خط راست رسم کند .
9 – یک سری شکل هندسی و غیر هندسی را به صورت نقطه چین رسم کرده و سپس از کودک می خواهیم تا نقطه چین ها را به هم متصل نماید .
10 – با انگشت آغشته به رنگ پلاستیک و یا گواش هر شکلی را که می خواهد رسم نماید .
11 – اعداد و کلمات و حروف را به صورت کامل نوشته و سپس در کنار آن همان اعداد و کلمات را به صورت ناقص نوشته و از کودک بخواهید آن ها را کامل کند .
12 – دو نوار موازی هم را با فاصله مناسب به کاغذ بچسبانید و از کودک بخواهید تا بین آن دو نوار بنویسد .

تقویت هماهنگی چشم و دست
1 – باید برای تقویت هماهنگی چشم و دست برنامه ریزی کنید . اما قبل از انجام برنامه ای که برای تقویت هماهنگی چشم و دست طراحی کرده اید ، بهتر است اول اطمینان یابید که چشم و دست برتر کودک هر دو در یک طرف قرار دارد . در غالب مردم طرف راست بدن نسبت به طرف چپ برتری دارد . بدین معنی که آنان بیشتر از چشم ، گوش ، دست و پای راست استفاده می کنند . ویا برعکس قسمت چپ بدن برتری داشته و چشم و گوش و دست و پای چپ را مورد استفاده قرار می دهند . بهتر است با انجام تست هایی برتری هر کدام از اندام ها مشخص شود تا فرد راست دست همه ی فعالیت ها را با راست بدن انجام دهد .
فعالیت های زیر برای تقویت هماهنگی چشم و دست کودک تدارک دیده شده است :
1 – انداختن توپ در حلقه ی مینی بسکت .
2 – تیر اندازی با تفنگ های پلاستیکی به سوی هدف .
3 – انداختن توپ چسبانک به سوی هدف معین .
4– انداختن حلقه های پلاستیکی دور چوبی که به صورت عمودی قرار گرفته است .
5 – بازی با توپ و راکت ، بهتر است از توپ ابری استفاده شود.
6 - پیچاندن نخ دور قرقره .
7 – حمل استکان پر ازآب ، به شکلی که هنگام راه رفتن آب آن نریزد .
8 – بازی یک قل دوقل .
9 – گرفتن و پرتاب کردن توپ .
10 – دوختن

( 7 )

وارونه نويسي :
برخی از کودکان به هنگام نوشتن دیکته واژه ها را صحیح اما وارونه یا قرینه ( آیینه نویسی ) می نویسند . اگر وارونه نویسی و قرینه نویسی در سنین قبل از دبستان اتفاق افتاده باشد و حتی در کلاس اول دبستان ، چنان چه زیاد و پی در پی تکرار نشود امری طبیعی است .اما اگر با گذشت چند ماه از سال تحصیلی ، حتی در مورد واژه هایی که دانش آموز در ابتدای سال فرا گرفته است رخ دهد نیاز به ترمیم و درمان دارد .
راه کار های درمانی ؛ برای درمان این مشکل ، اقدامات زیر را می توان انجام داد :
1 – تن آگاهی : دانش آموز باید بتواند اندام هایش را بشناسد . به این منظور از او می خواهیم هر اندامی را که نام می بریم نشان دهد و یا برعکس اندام هایی را که نشان می دهیم نام ببرد .
2 – عروسک را که دست ها و پا هایش قابلیت حرکت داشته باشد را تهیه می کنیم . اندام های او را یک به یک به چپ و راست بالا و پایین حرکت می دهیم و از کودک می خواهیم همان حرکت ها را تقلید کند .
با انجام این بازی کودک مفهوم قرینه را تشخیص داده و قادر خواهد بود بین واژه ای که خوانده است و واژه ای که وارونه و یا قرینه آن است ، تمیز قائل شود .
3 – مربی می تواند روبروی کودک بایستد و هر کدام از اندام هایش را حرکت دهد و کودک همان حرکت ها را تکرار کند . بدیهی است که در این تمرین و تمرین شماره 2 اگر بخش هایی از طرف چپ بدن مربی حرکت کند ( یعنی به عنوان مثال ( پای چپ مربی ) ، دانش آموز باید پای راستش را بلند کند ، یعنی پایی را که روبروی پای چپ مربی قرار دارد .
4 – مربی می تواند از تصاویر گزینه 1 تا 8 آزمون پنجم فراستیگ استفاده کند .
قرينه نويسی ؛
اختلال قرینه نویسی زمانی است که کودک به جای این که از سمت راست شروع به نوشتن جمله‌ها و کلمات نماید ، از سمت چپ کاغذ شروع به نوشتن می کند . وقتی معلم دیکته می‌گوید این کودکان ، مطالب را از سمت چپ صفحه می‌نویسند . درست مثل این که شما مطالب این مقاله را جلوی آینه نگهدارید و سپس آن‌ها را بخوانید .
در این اختلال ، کودک به درستی نمی‌تواند سمتِ چپ و راستِ صفحه را تشخیص دهد و به اشتباه از سمت چپ شروع به نوشتن می‌کند . هیچ اشتباهی از قبیل جا انداختنِ ، جا به ‌جا نویسی يا نارسا نویسی حروف و غیره دیده نمی‌شود ؛ یعنی اگر دیکته­ی کودک را در آینه ببینیم و بررسی کنیم نمره اش 20 می‌شود .
این اختلال در نوشتن املای فارسی و نوشتن اعداد ( راست به چپ نویسی ) مشاهده می شود و هر چند به او تذکر داده شود که اعداد ریاضی را از چپ به راست یا کلمات و جملات فارسی را از راست به چپ می نویسیم ، با قرینه نویسی خود اطرافیانش را شگفت زده می کند .
بروز قرینه نویسی در ماه‌های نخستِ ورود به کلاس اول دبستان طبیعی است ، اما اگر این مشکل همچنان ادامه یابد و برای ماه‌های متوالی به طور مکرر مشاهده ‌شود باید برای درمان آن چاره‌ای اندیشید و تمرین هایی را که زیر آورده شده است با کودکان به اندازه کافی کار کرد . لازم به ذکر است که این مشکل معمولا" در سال های بعد از کلاس اول دیده نمی شود و بر طرف می­گردد .
معمولاً کودکان کلاس اول به دلیل ضعفِ آموزشِ پیش از دبستان ، نتوانسته‌اند درک درستی از اندام بدن ، سمت چپ و راست نسبی بودن چپ و راست و سمت چپ و راست صفحه به دست آورند .
لذا با ورود به مدرسه این ضعف خودش را به صورت اختلال قرینه نویسی نشان می دهد . بنابراین برای کودکان پیش دبستانی ( چهار تا هفت سال ) تمرین‌های تن آگاهی و آموزش دست چپ و راست را انجام دهید تا مطمئن شوید درک درستی ، از آن به دست آورده اند تا از بروز این مشکل در کلاس اول جلوگیری نمایید . همچنين در اين ميان ، توجّه به تقويت حافظه ي ديداري ، در برطرف كردن مشكلات مربوط به خواندن و نوشتن بسيار مؤثّر مي باش